Do czasów księżnej Eleonore Charlotte von Württemberg-Mömpelgard w Twardogórze odbywały się tylko 4 jarmarki rocznie. Księżna zakupiła miasto w 1676 roku na wyłączną własność za 34 500 talarów Twardogóry. Miasto pozostało w jej władaniu przez 36 lat i był to okres jego najświetniejszego rozwoju. Ogromne znaczenie miało to, że Eleonore Charlotte ustaliła, że oprócz czterech jarmarków dniem targowym będzie każda środa. Ożywiło to znacząco życie gospodarcze miasta, a rolnikom i rzemieślnikom stworzyło możliwość częstszego wystawiania na sprzedaż wyrobów, płodów rolnych i zwierząt hodowlanych.
Cztery duże jarmarki odbywały się nadal. Trudno ustalić, kiedy zaprzestano tej tradycji. Najprawdopodobniej tak jak w innych miastach było to na przełomie XIX i XX wieku. Nastąpił wtedy rozwój nowoczesnego handlu, powstawały stałe sklepy, ulepszono drogi, powstawała sieć kolejowa. W książce Stadt und Kreis Gross-Wartenberg, w której rozdziały dotyczą przedwojennej dwudziestowiecznej historii naszego regionu, brak już informacji o corocznych jarmarkach.

Tradycja ta obacnie powraca. W Twardogórze odbywają się jarmarki bożonarodzeniowe, 2 sierpnia 2026 odbył się II Jarmark Smaku i Twórczości na terenie parku przy barokowym pałacu. Pałac swoj obecny styl i kształt również zawdzięcza księżnej Eleonore Charlotte, która w 1685 roku zakończyła przebudowę mniejszej i bardziej obronnej budowli na rezydencję, w której zamieszkała wraz z młodszą siostrą Hedwig.
To wydarzenie zainspirowało mnie do sprawdzenia, czy w źródłach poza znaną informacją o czterech jarmarkach, można odszukać, kiedy one się odbywały. Pomocna w tym okazała się publikacja Twardogóra 1293 – 1993. Dzieje Twardogóry w piśmiennictwie polskim i niemieckim wydanym na Śląsku. Materiały bibliograficzne. Autorkami pracy są Alicja Szoszew i Anna Hołyk. Redatorem jest Stanisław Sawicki, a tłumaczenia z języka niemieckiego wykonała Elżbieta Wyrzykowska. Publikacja została wydana przez Zespół Szkół Zawodowych w Twardogórze (dziś Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. Jarosława Iwaszkiewicza w Twardogórze) w 1993 roku (roku jubileuszu 700-lecia Twardogóry) dzięki dotacji Urzędu Miasta i Gminy Twardogóra.

Wśród zebranych materiałów źródłowych można znaleźć informację, że o jarmarkach pisze Johannes Sinapius (Jan Sinapius Starszy) w 2. części swojego dzieła Olsnographia oder Eigentliche Beschreibung des Oelsnischen Fürstenthums in Nieder-Schlesien. Jest to wydane w latach 1706 –1707 w Lipsku i Frankfurcie dwuczęściowe dzieło historyczno-geograficzne, które stanowi wszechstronny, szczegółowy opis Oleśnicy i całego księstwa oleśnickiego. W części ogólnej zawiera informacje o nazwie regionu, jego położeniu geograficznym, panujących władcach (książętach oleśnickich), stosunkach religijnych oraz ustroju i organizacji władz, a w części szczegółowej skupia się na poszczególnych miastach i okręgach (w dawnych granicach), opisując ich zabytki, historię, wydarzenia oraz lokalne osobliwości. Dzieło to jest uznawane za kluczowe, rzetelne źródło wiedzy o przeszłości oraz realiach osiemnastowiecznego Śląska.

Dzięki digitalizacji zbiorów można zapoznać się z zawartością Olsnographii w Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego lub w Münchener Digitalisierungszentrum Bayerische Staatsbibliothek.

Informacje o Twardogórze Jan Sinapius zamieścił na stornach 417 – 426 drugiej części Olsnographii. Wskazanie dat jarmarków kończy rozdział poświęcony Twardogórze (Festenberg).

Oto, co można przeczytać w Olsnographii:

Jahrmärckte zu Festenberg : 1. Mon-
tags nach Trium Regum. 2. Montags nach
Cantate. 3. Montags nach Mariä Geburt.
4. Montags nach Allerheiligen-

Tekst dokładnie wskazuje terminy jarmarków w Twardogórze, które wyznaczano według świąt kościelnych. Jarmarki przypadały zawsze w poniedziałki: po Święcie Trzech Króli (Trium Regum), po IV Niedzieli Wielkanocnej (Cantate), po Narodzeniu Najświętszej Maryi Panny (Mariä Geburt) oraz po Wszystkich Świętych (Allerheiligen).

Jest to bardzo precyzyjna na ówczesne czasy informacja, ale warto zestawić to ze zwykłym kalendarzem, aby ustalić ich dni i miesiące.

Pierwszy jarmark – zimowy – po Święcie Trzech Króli wypadał w terminie 7 stycznia – 13 stycznia (zależnie w jaki dzień wypadło poprzedzające go święto).

Drugi jarmark – wiosenny – ustalany na podstawie daty Wielkanocy, która jest świętem ruchomym (a Niedziela Cantate przypada 28 dni później), miał najszerszy zakres dat, w których odbywał się w danym roku. Ponieważ najwcześniejsza możliwa data Wielkanocy to 22 marca, a najpóźniejsza to 25 kwietnia, termin jarmarku mógł wypaść od 20 kwietnia do 24 maja.

Trzeci jarmark – po żniwach – po Święcie Narodenia NMP wypadał w terminie 9 września – 14 września.

Czwarty jarmark – po wykopkach, po zbiorach lnu – po Święcie Wszystkich Świętych odbywał się w terminie 2 listopada – 8 listopada.

Jest to rozkład dat bardzo charakterystyczny dla tamtych czasów, odpowiadający potrzebom ludzi i cyklom przyrody. W podobnych terminach jarmarki organizowały również inne miasta – zarówno polskie, czeskie, austriackie, jak i niemieckie.

Czy twardogóskie jarmarki mogły mieć zwyczajowe nazwy tak jak jarmark św. Jana (świętojański) we Wrocławiu czy jarmark św. Dominika (dominikański) w Gdańsku? Tak – wynika to zapisów Sinapiusa i historycznych kalendarzy jarmarków w innych miastach.

Styczniowy jarmark zapewne nosił nazwę po Trzech Królach. Tak nazywano również jarmarki w Łańcucie czy Strzyżowie.

W dawnej historii kupieckiej Niedziela Cantate była powszechnym i doskonale znanym określeniem terminu, dlatego jarmark ten mógł być nazywany po Cantate. Po Cantate odbywał się również jarmark w Cieszynie (na Śląsku) i targi księgarzy w Lipsku.

Jarmarkowi wrześniowemu mógła patronować Matka Boska Siewna. Mógł również nosić nazwę po Narodzeniu tak jak jarmarki w czeskiej Opawie, niemieckim Erkelenz, Siewierzu i Krzepicach.

Jarmark listopadowy nosił nazwę po Wszystkich Świętych lub Wszystkich Świętych (Allerheiligenmarkt). Był to ważny i znany termin jarmarku – zarówno w Polsce (w tym terminie odbywał się jarmark w Warszawie), w Czechach, jak i w Niemczech. W tym czasie handlowano wełną, lnem i suknem, co było ważne dla twardogórskiego rzemiosła. Mniej więcej tydzień później rozpoczynały się w innych miastach jarmarki św. Marcina.

Tak oto wyglądał roczny kalendarz twardogóskiego handlu przed czasami księżnej Eleonore Charlotte von Württemberg-Mömpelgard. Analiza dawnych zapisów z Olsnographii pozwala precyzyjnie określić daty jarmarków, które pokazują, jak mocno dawny handel był związany z kalendarzem kościelnym.

• engrave
• po-polsku
• polish
• pl-historia