Sąd i więzienie - pierwotne funkcje ratusza w Twardogórze

Budynek obecnego ratusza w Twardogórze wybudowany został w 1902 roku. Jednak inna była jego pierwotna funkcja. Wzniesiono go jako sąd i więzienie.
O budowie tej w 1903 roku opublikowany został artykuł w czasopiśmie niemieckim "Zentralblatt der Bauverwaltung" ("Centralny Dziennik Administracji Budowlanej"). Ukazał się on w numerze 59. Rocznik czasopisma ma kolejno nimerowane strony (tekst i ilustracje znajdują się na str. 374 i 375) i dostępny jest w Digitale Landesbibliothek Berlin.

Oto tłumaczenie artykułu:
Nowy sąd rejonowy (Amtsgericht) i więzienie w Twardogórze na Śląsku (Festenberg in Schlesien).

Wybrany pod budowę plac, odkupiony od miasta Twardogóry, znajduje się w środku miasta na dużym placu, tak że budynek stoi swobodnie ze wszystkich stron. Rzut budynku zaplanowano tak, że na parterze mieści się mieszkanie woźnego sądowego, który pełni jednocześnie funkcję strażnika więziennego, oraz pomieszczenia więzienne; w piwnicy znajdują się pomieszczenia gospodarcze, a na pierwszym piętrze – sale sądowe. Mury otaczające dziedzińce więzienne zasłaniają pomieszczenia przeznaczone dla osadzonych na parterze; dzięki temu nie są one widoczne z zewnątrz, co uniemożliwia bezpośredni kontakt więźniów ze światem zewnętrznym, pomimo usytuowania budynku w otwartej przestrzeni. Więzienie zaprojektowano dla ośmiu mężczyzn i dwóch kobiet. W sądzie rejonowym urzęduje dwóch sędziów.

Konstrukcja korytarzy, klatek schodowych, pomieszczeń ksiąg wieczystych oraz aresztu jest masywna. Podłogi w więzieniu wykonano z asfaltu, na korytarzach parteru częściowo z płytek, częściowo z wylewki cementowej, na korytarzach pierwszego piętra z linoleum na wylewce cementowej, w pozostałych pomieszczeniach z desek sosnowych na legarach. Schody główne wykonano ze sztucznego kamienia z okładziną z linoleum, pozostałe schody są granitowe. Elegancka fasada budynku to tynk z elementami z piaskowca zastosowanymi na gzymsach i obramieniach. Dachy pokryto dachówkami typu mnich-mniszka systemu Wernickiego, małą wieżę klatki schodowej pokryto czerwonymi dachówkami wieżowymi z Freiwaldau (Międzylesia). Ogrzewanie biur i pomieszczeń mieszkalnych zapewniają piece kaflowe, sali ław przysięgłych (sądu ławniczego) – żelazny piec płaszczowy z regulacją zasypu, a cel – piece z cegły szamotowej i zwykłej. Wywóz nieczystości odbywa się w systemie kubłowym; woda doprowadzana jest poprzez podłączenie do miejskiej sieci wodociągowej. Koszty budowy wyniosły łącznie 114 700 marek. Z kwoty tej na zakup działki przypadało 5 600 marek, na budynek 86 800 marek, na urządzenia pomocnicze 13 600 marek, zaś na wyposażenie wnętrz 8 700 marek. Koszt jednego metra sześciennego kubatury budynku wyniósł 15,45 marki. Budowę rozpoczęto w czerwcu 1901 roku, a ukończono w grudniu 1902 roku.

Szkice założenia budowlanego sporządzono w Ministerstwie Robót Publicznych pod kierownictwem tajnego starszego radcy budowlanego Saala; opracowanie i wykonanie projektu spoczywało w rękach inspektora budowlanego powiatu Köhlera w Oleśnicy (Oels), któremu do bieżącego nadzoru budowlanego przydzielono technika. Z ramienia rządowych władz w Wrocławiu budowę nadzorował radca budowlany Scholz.

Rzut parteru przedstawia zaprojektowane funkcje pomieszczeń. W części więziennej dziedziniec męski (Männerhof) z zadaszonym miejscem do pracy (Überdachter Arbeitspl.) oraz dziedziniec kobiecy (Weiberhof), cele męskie (Männer-Zellen), wieloosobowa sypialnia dla 4 mężczyzn (Schlafz. f. 4 Mann), cele kobiece (Weiber-Z.), cela robocza (Arbeits-Zelle), łaźnia z izbą przyjęć (Bad u. Aufn.-Z.) oraz zmywalnia (Spülz.). Mieszkanie zarządcy/woźnego i część gospodarcza obejmuje: pokoje mieszkalne (Zimmer), kancelarię (Exped.), kuchnię (Küche), izbę/komorę (Kammer), spiżarni (Speisekammer), podwórze gospodarcze (Wirtschaftshof) i ogród (Garten).

I piętro to część sądowa. Sala ławników / rozpraw (Schöffens.) – największa reprezentacyjna sala obecnie pełni funkcję sali posiedzeń Rady Miejskiej. Pokoje sędziów (Richterz.) – dwa gabinety sędziowskie to obecnie gabinet burmistrza i pomieszczenia Urzędu Stanu Cywilnego. Na piętrze zaplanowano również kancelarie sądowe (Gerichts-Schreib.) – trzy pomieszczenia dla protokolantów/pisarzy sądowych, księgi wieczyste (Grundbuch) – archiwum i biuro ksiąg wieczystych, poczekalnię (Wartez.) oraz biuro woźnego sądowego (Ger.-Diener).


Grafika po prawej kolorowana za pomocą narzędzi SI - Canva.

Styl architektoniczny dawnego sądu okręgowego w Twardogórze (obecnego ratusza) to ciekawy przykład tzw. historyzmu oraz eklektyzmu końca XIX i początku XX wieku. Architekci z Ministerstwa Robót Publicznych w Berlinie czerpali z dawnych, sprawdzonych wzorców stylistycznych, łącząc je w nową, reprezentacyjną całość. Najwyraźniejsze w bryle są nawiązania do renesansu (zwłaszcza północnoeuropejskiego: niderlandzkiego i niemieckiego). Z tą epoką kojarzą się efektowne, ozdobne szczyty (główny szczyt fasady) o dekoracyjnych wykrojach, które nawiązują do architektury mieszczańskiej i rezydencjonalnej XVI i XVII wieku. Także układ okien, kamienne obramienia oraz symetria połączona ze swoistą malowniczością bryły (mała wieżyczka schodowa, łamania dachu) to typowe cechy renesansu północnego. W bryle budynku oraz detalach wejściowych widać również echa architektury barokowej, co było bardzo popularne w pruskiej architekturze urzędowej przełomu XIX i XX wieku (tzw. styl berliński lub barok wilhelmiński).

Budynek przetrwał zawirowania dziejowe zmieniając swoją funkcję, ale nadal pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miejskiej przestrzeni Twardogóry.

DŚ