Goszcz na kartach "Topographia seu Compendium Silesiae" Wernera

Topographia seu Compendium Silesiae to najsłynniejszy atlas Śląska XVIII wieku. Jest to monumentalne, 5-tomowe dzieło rękopiśmienno-rysunkowe autorstwa Friedricha Bernharda Wernera (1690–1776) – śląskiego rysownika, geodety i inżyniera budowlanego. Dzieło liczy łącznie około 3000 stron i ponad 1400 ręcznie wykonanych, kolorowanych rysunków, panoram miast, planów architektonicznych oraz rzutów budowli, połączonych z opisami historycznymi i geograficznymi.
Tom drugi (Pars II), którego kopia cyforwa posłużyła stworzeniu niniejszego opracowania jest przechowywany w Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, a udostępnia go Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego. Tom ten obejmuje opisy i widoki z wybranych rejonów Śląska – m.in. księstwa wrocławskiego, oleśnickiego, ziębickiego oraz nowo utworzonego Wolnego Państwa Stanowego Goszcz (Freie Standesherrschaft Goschütz). Wartość ikonograficzna pracy Wernera jest nieoceniona. Autor utrwalił nieistniejące lub przebudowane obiekty, a widok Goschütz im Prospect zawiera dokładną legendę z numeracją najważniejszych obiektów w miejscowości.

Oto tekst zamieszczony na stronach 94-95.
Goszcz był, jak się wydaje, Mniejszym Państwem Stanowym (Status Minor), obecnie jednak przez Jego Królewską Mość w Prusach, jako Panującego Najwyższego Księcia na Śląsku, został podniesiony do rangi (Wolnego) Państwa Stanowego (Standes-Herrschaft), co wynika z poniższego sprawozdania:

Goszcz, pozostający pod władzą Jego Ekscelencji, wielce czcigodnego i wysoko urodzonego hrabiego i pana, pana Heinricha Leopolda, hrabiego von Reichenbach, wolnego pana stanowego na Śląsku, dziedzicznego pana wolnego państwa stanowego Goszcz i Twardogóry, a także dóbr Wiersgdorff (?), Hallendorff, Schzliocken (?), Glützhoff (?) i Medzauczen (?) itd., generalnego dziedzicznego poczmistrza krajowego Jego Królewskiej Mości Króla Prus na Śląsku, kawalera królewskiego Orderu Orła Czarnego i zakonu joannitów itd.
Dnia 6 listopada 1741 roku otrzymał on, w królewskim dyplomie podnoszącym władztwo Goszcz do rangi wolnego państwa stanowego, również najłaskawsze zezwolenie na wybudowanie nie tylko domu modlitwy, lecz także kościoła zamkowego, wraz z następującym wyraźnym upoważnieniem i najłaskawszą zgodą:
„Niniejszym okazaliśmy (…) wspomnianemu hrabiemu von Reichenbach szczególną i wyjątkową łaskę królewską oraz udzieliliśmy jemu, jego spadkobiercom, a także prawowitym posiadaczom, którzy po nim wejdą w posiadanie wyżej wymienionego wolnego państwa stanowego Goszcz, (…) pozwolenia na wzniesienie tam nowego kościoła zamkowego zgodnie z ich wyznaniem, jego budowę, posiadanie i zachowanie; na powoływanie potrzebnych do tego duchownych oraz sprawowanie przez nich wszelkich czynności duszpasterskich.
Ponadto, w odniesieniu do tego kościoła i związanego z nim sprawowania praktyk religijnych, zezwalamy im podejmować wszelkie działania lub ich zaniechać w takim zakresie, w jakim w podobnych przypadkach uprawnieni są do tego inni patroni kościołów i kolatorzy posiadający prawo patronatu.

Następnie, w roku 1742, 27. po święcie Trójcy Świętej, rozpoczęto tymczasowo odprawianie nabożeństw ewangelicko-luterańskich w zamku hrabiowskim. W poniedziałek w listopadzie udzielono ślubu pierwszej parze, natomiast 2 grudnia odbył się pierwszy chrzest — córeczki pewnego młynarza. Następnie 22 (grudnia) odprawiono pierwszy pogrzeb. Przez ten czas nabożeństwa nadal odbywały się w zamku.
Dnia 23 kwietnia 1742 roku położono kamień węgielny pod kościół i kontynuowano budowę. Dnia 30 sierpnia 1748 roku (?) siedemdziesięcioletni cieśla z Trzebnicy, Paul Walther, osadził na wieży kulę wieńczącą oraz chorągiewkę. Zewnętrzną część budowli ukończono z wyjątkiem tynkowania. Całość wykonano na koszt właściciela dóbr.

Strony ilustruje widok Goszcza. Zaznaczono na nim cyframi następujące obiekty: 1. Kościół parafialny i szkoła, 2, Pałac, 3. Kościół pałacowy, 4. Sala terrena (oranżeria), 5. Kuchnia i pralnia, 6. Browar, 7. Słodownia i suszarnia, 8. Ujeżdżalnia i stajnia, 9.Kancelaria, 10. Oranżeria, ogród, 11. Ogród zabaw i zwierzyniec, 12. Warzywnik (ogród na potrzeby kuchni), 13. Wyspa, na której stał dawny zamek, 14. Sad, 15. Wybieg dla koni, 16. Karczma „Pod Białym Koniem”, 17. Spichlerz, 18. Karczma Piaskowa, 19. Dom pastora luterańskiego, 20. Plebania / zagroda plebańska, 21. Die 3 Freÿ (oczątek prawdopodobnie: „Trzy wolne…”; dalszy tekst nieczytelny).

Oto tekst zamieszczony na stronach 96-97.
Jednak w sobotę 4 października 1749 roku na rynku, w domu stolarza, wybuchł gwałtowny pożar. Objął on liczne domy, a także pałac właściciela dóbr, obracając je w proch i popiół. Ocalał natomiast nowy kościół zamkowy, którego budowa była ukończona z wyjątkiem wnętrza.
Choć upłynął pewien czas, zanim zdołano wznieść pokoje i budynki nowego pałacu z dawnych fundamentów nad piwnicą w wielkim trudzie, to jednak wnętrze kościoła zamkowego najpierw oczyszczono z gruzu z wielką pilnością, wyposażono i wykończono ściany, tak że około 19. niedzieli po Trójcy Świętej rozpoczęto w nim odprawianie nabożeństw. Z kościoła zamkowego korzystała nie tylko tutejsza gmina, ale także okoliczne wsie: Będzin (Bentschine), Grabek Wielku i Mały (Groß und Klein Grabke), Nowa Wieś (Neu Dorff), Domasławice (Domaslawitz), Drągów (Drangave), Zakrzów (Sackern) itd.

Pierwszym kaznodzieją, który obsługiwał ten kościół zamkowy, był magister (M.) Friedrich Pechman, powołany jednak jako pastor do Stambrück (...), tak że duszpasterza sprowadzono z Milęcic (Mühlwitz) w księstwie oleśnickim. Po nim w tym samym 1744 roku, dnia 2 września, nastał magister Christian Laurentius, pochodzący z Bierutowa, gdzie urodził się w 1701 roku. Podstawy wykształcenia zdobył w tamtejszej szkole wyższej rangi, określanej jako Schola illustris, pod kierunkiem ówczesnego rektora Ezechiela, późniejszego pastora w Peterwitz. Kontynuował naukę na uniwersytecie w Wittenberdze. Następnie wyznaczono go na rektora w Trzebnicy (Trebnitz), zanim przybył tutaj, zaś we wspomnianym roku 1742 był diakonem w Milęcicach[1]. Ordynowany przez pastora w kościele miejskim w Oleśnicy (Oels), aż wreszcie Jego Ekscelencja hrabia Heinrich Leopold Graf von Reichenbach dnia 3 października 1744 roku powołał go do swojego Goszcza.

Spalony zamek w Goszczu do roku 1754 został już w znacznej części ponownie wzniesiony. Odbudowano go teraz z kamienia jako okazałą i rozległą budowlę, co można zobaczyć na załączonym przeze mnie rysunku. Do chwili sporządzenia tego zapisu nie był jednak jeszcze całkowicie wykończony.

Miasteczko Goszcz przypomina niewielką, skromną osadę. Jego zabudowa jest bezładnie rozrzucona, a mieszkańcami są Polacy. Nie posiada obecnie własnego kościoła parafialnego; nieliczni mieszkający tutaj katolicy korzystają z kościoła w nieodległej wsi Schönwald (Chełstów). Jest to jednak bardzo skromny kościół drewniany, w którym nabożeństwa odbywają się po polsku. Poczyniono już niewielkie początki budowy kościoła murowanego.
Ziemia wokół Goszcza jest w większości piaszczysta i nieurodzajna, otoczona wielkimi lasami iglastymi, w których odławia się dużo zwierzyny. Miasteczko znajduje się w odległości niespełna mili od Twardogóry. Obecny pan stanowy odkupił Twardogórę wraz z jej okręgiem od księcia oleśnickiego. Została ona następnie włączona do nowego państwa stanowego Goszcz, wraz ze wszystkimi prawami i uprawnieniami.

Na kolejnej stronie autor zaplanował jeszcze jedną ilustrację: Das Neuerbaute Schlos zu Goschütz - nowo wybudowany pałac w Goszczu. Nie została ona jednak wykonana. W opracowaniu znalazły się rysunki pałacu sprzed pożaru.

Dalsza część to spis wsi należących do majątku.
Państwo Goszczańskie, miasto i wsie:
Będzin (Bentschine) – wieś, leżąca małą milę od Goszcza, położona nad wielkim stawem, w obrębie (państwa goszczańskiego).
_Bisch(...) – należy do Cieszyna.
Brzezina (Brzeschine) – wieś, leżąca w lesie.
Dobrzec (Dobritz) – tuż obok Cieszyna (Tscheschen).
Domasławice (Domaslawitz) – przy drodze z Goszcza do Międzyborza (Medzibor).
Drągów (Drangave) – w okręgu / granicach Goszcza.

Dół strony – Twardogóra
Tytuł ilustracji: Zamek w Twardogórze.
Opis: Twardogóra (Festenberg) jest dość dużym, choć otwartym (pozbawionym murów obronnych) miastem z dwoma kościołami, placami rynkowymi oraz zamkiem, położonym małą milę od Goszcza, przynależnym (do państwa goszczańskiego.

Hammer (Kuźnia, Kuźnica) jest niewielką wsią ze skromnym drewnianym kościołem, będącym filią kościoła parafialnego w Goszczu. Znajduje się tu również dom właściciela dóbr. Miejscowość należy do klucza majątkowego Cieszyn. Wydaje się, że osada była początkowo kuźnią żelaza, przy której stopniowo budowano kolejne domy. Ich właścicielom przydzielano kawałki ziemi, które musieli najpierw wykarczować, ponieważ wcześniej znajdowały się tu nieużytki i podmokły teren. Z tego powodu ich pola oraz łąki mają bardzo nieregularny układ. (Dalsza część zdania, odnosząca się do położenia innej wsi, jest niejasna).
Podobnie położona niedaleko wieś Glashütten zawdzięcza swoje powstanie stojącej tam niegdyś hucie szkła. Obecnie również należy do klucza majątkowego Cieszyn i leży nad dużym stawem.

Podsumowanie

Najważniejsze informacje o Goszczu zawarte w rękopisie Friedricha Bernharda Wernera:

  1. Awans do rangi Wolnego Państwa Stanowego (1742). W 1742 r. Goszcz został podniesiony przez króla Prus z rzędu mniejszego państwa stanowego (Status Minor) do rangi Wolnego Państwa Stanowego (Freie Standesherrschaft) dla hrabiego Heinricha Leopolda von Reichenbacha, co zagwarantowało mieszkańcom m.in. wolność wyznaniową oraz szerokie przywileje majątkowe.
  2. Szczegółowy plan. Rękopis dokumentuje plan przestrzenny miejscowości.
  3. Pożar pierwszej rezydencji Reichenbachów i budowa nowego pałacu (1749–1754). 4 października 1749 roku wybuchł pożar, który całkowicie obrócił w popiół pierwszy pałac z wieżą oraz 32 domy mieszkańców Goszcza.
  4. Mieszkańcy i gospodarka. Werner określa Goszcz jako miasteczko otoczone lasami iglastymi, zamieszkane przez ludność polską. Państwo goszczańskie obejmowało również Twardogórę, okoliczne wsie oraz osady przemysłowe.
  5. Kościół parafialny w Goszczu. Na ilustracji przedstawiony jest w dawnym kształcie: była to świątynia drewniana, tylko boczna kaplica Loretańska ufundowana w roku 1662 była murowana. W czasie, kiedy Werner odwiedził Goszcz świątynia rzeczywiście była już w bardzo złym stanie, czasowo wyłączona z użytkowania. W roku 1754 rozpoczęto prace budowlane, a stojąca do dziś na tym samym miejscu świątynia w stylu barokowym została ukończona w 1759 roku.

DŚ